ورتا جۇز – قازاق حالقىنىڭ ەتنيكالىق قۇرامىنا ەنگەن رۋلار مەن تايپالاردىڭ ساياسي, ەكونوميكالىق جەنە مەدەني بىرلەستىگى. ورتالىق جەنە سولتۇستىك شىغىس قازاقستاندى مەكەندەگەن قازاق تايپالارىنىڭ وداغى بولغان. ورتا جۇز شەجىرەسى شەجىرە بويىنشا ورتا جۇز قۇرامى التى رۋدان تۇرادى: ارغىن, نايمان, كەرەي, ۋاق, قوڭىرات, قىپشاق. ورتا جۇز قازاقتارىنىڭ تاريحى مەن رۋلىق-تايپالىق قۇرامىنىڭ تولىق سيپاتتاماسى تولىمدى تۇردەش.ۋەليحانوۆ, م.تىنىشباەۆ, ش.قۇدايبەردىۇلى, م.ج. كوپەيۇلى, ى.حاليدي, ا.ي. تەۆكەلەۆ, ا.ي. لەۆشين, پ.ي. رىچكوۆ, ت.ب. غالىمدار ەڭبەكتەرىندە باياندالادى. بۇل تايپالار وز ىشىندە رۋلارغا بولىنەدى. ارغىنرۋى وز ىشىندە ەكى ۇلكەن اتادان تۇرادى: بەس مەيرام (قۋاندىق, سۇيىندىك, بەگەندىك, شەگەندىك, قاراكەسەك) جەنە جەتى مومىن (اتىغاي, قاراۋىل, قانجىغالى, توبىقتى, بەسەنتيىن, شاقشاق, سارىجەتىم), قىپشاق: قارا قىپشاق, قۇلان قىپشاق, سارى قىپشاق, قىتاي قىپشاق; نايمان: تەرىستامغالى, سارىجومارت (ەرگەنەكتى), تولەگەتاي, سۇگىرشى; قوڭىرات: جامانباي, امانباي, جەتىمدەر, بوجبان, ساڭغىل, بايدار, جاندار, قۇلىنشاق; كەرەي: اشامايلى جەنە اباق; ۋاق: جانتەلى جەنە جانگەلدى دەگەن ۇلكەن اتالارغا بولىنەدى. كەيبىر شەجىرەلەر التى تايپاغا قوسىمشا جەتىنشى ەتىپ تاراقتىنى قوسادى. اڭىز بويىنشا تاراقتى ورتا جۇز نوقتا اغاسى. نوقتا اغاسى رەتىندەگى قۇرمەتكە ۇلى جۇزدە جالايىر, كىشى جۇزدە تابىن رۋى يە. نوقتا سوزى بۇل رۋلاردىڭ جەتەكشى رولگە يە بولغانىن كورسەتەدى. ەرى اتالغان ۇشەۋىنىڭ دە تاڭبالارى تاراق تاڭبا, ياغني تورە تاڭباسىمەن ۇندەس كەلەدى. 1917 جىلغا دەيىن ورتا جۇز رۋلارى قىستا سىردارييا, قىزىلقۇم, قاراتاۋ, مويىنقۇم وڭىرلەرىندە, بالقاش كولىنىڭ سولتۇستىگىندە, جازدا توبىل, ەسىل, نۇرا, تورغاي, ەرتىس, سارىسۋ وزەندەرى سالالارىنىڭ القابىندا, ورتالىق قازاقستاننىڭ كەڭ بايتاق دالالارىندا كوشىپ-قونىپ جۇرگەن. ورتا جۇز اۋماغى ورتا جۇز اۋماغى وڭتۇستىكتە سىردارييانىڭ ورتا اغىسى الابىنداغى جەنە ورتا ازييا وڭىرىندەگى وتىرىقشىلىق جاغدايدا ەگىنشىلىگى وركەندەگەن كونە مەدەني ورتالىقتارمەن شەكتەسكەن. اۋىزشا دەرەكتەربويىنشا كەزىندە ۇلى جۇز بەن ورتا جۇز تابيغي شەكارالارىنىڭ بىرى بولىپ شۋ وزەنى بەلگىلەنگەن.ورتا جۇز سولتۇستىكتە رەسەي يەلىكتەرىندەگى جەرلەرمەن شەكتەستى. كەيبىر رۋلار قازىرگى قازاقستان شەكاراسىنان تىس جەرلەردە دە ورىن تەپكەن. نايمان رۋىنىڭ بىر بولىگى (قىزاي, بايجىگىت) مەن كەرەي رۋىنىڭ ۇلكەن بىر بولىگى (اباق كەرەي) قازىرگى شىڭجاڭ جەرىنە (قحر) قونىستانغان. موڭغولييانىڭ بايان-ولگيي, قوبدا ايماغىندا ومىر سۇرىپ جاتقان قازاقتاردىڭ دا نەگىزگى بولىگىن وسى اباق كەرەيلەر قۇرايدى. جوڭغار حاندىغى جويىلغاننان كەيىن اباق كەرەي رۋى مالغا جايىلىم ىزدەپ بۇرىنغى قونىستارىنان شىغىسقا قاراي كوشىپ, قازىرگى قىتاي جەرىندەگى التايدىڭ تاۋلى ايماقتارىن, قارا ەرتىس بويىن جايلاسا, قىستا موڭغولييا جەرىنە وتىپ, قىستاپ جۇرگەن. موڭغولييادا رەۆوليوتسييا جەڭىسكە جەتىپ,1921 جىلى قىتايمەن اراداغى شەكارا بەلگىلەنگەن سوڭ, اباق كەرەيلەر موڭغولييانىڭ قوبدا ايماغىندا تۇپكىلىكتى ورنالاسىپ قالغان. موڭغولييادا بىرشاما نايمان, ازداپ ارغىن, ۋاق رۋلارى كەزدەسەدى. قىتاي جەرىندە ومىر سۇرىپ جاتقان ورتا جۇز رۋلارىنىڭ كوپشىلىگi كەڭەس ۇكىمەتى ورناغاننان كەيىنگى زۇلماتتىڭ نەتيجەسىندە قازاقستاننان قونىس اۋدارغاندار. ورتا جۇز قۇرامىنا كىرگەن تايپالار ەجەلگى زاماندا-اق كوشپەلى جاغدايدا مال شارۋاشىلىغىمەن شۇغىلدانغان. سىردارييا بويىندا, سارىسۋ, نۇرا, تورغاي وزەندەرى, التايدىڭ تاۋ بوكتەرلەرىندە سۋارمالى ەگىنشىلىكپەن دە اينالىسقان. بالىق اۋلاۋ بالقاش, زايسان كولدەرىندە جاقسى دامىدى. اڭشىلىق كەسىپ, قولونەر تۇرلەرى دە (اغاش ۇستالىغى, زەرگەرلىك, كىلەم توقۋ, ت.ب.) ايتارلىقتاي دەرەجەدە بولدى. بۇغان قوسىمشا ورتا جۇز جۇرتشىلىغى وزىنە كورشىلەس ايماقتاردان استىق, ونەركەسىپ جەنە قولونەرى بۇيىمدارىن نەگىزىنەن مالغا جەنە مال شارۋاشىلىغى ونىمدەرىنە ايىرباس جاسادى.ورتاغاسىرلىق دەرەكتەمەلەردە ورتا جۇز قۇرامىنا كىرگەن تايپالار تۋرالى بىرشاما مەلىمەتتەر بار (راشيد ەد-دين, ەبىلغازى, ت.ب.). ولاردىڭ تاريحى ەجەلگى ۋاقىتتاردان باستالادى. ورتا جۇز تايپالارى ەرتە ورتا غاسىرلاردا (VI– XII غاسىرلار) بولغان ساياسي-تاريحي وقيغالارغا بەلسەنە ارالاسىپ, ورتا ازيياداغى تۇرلى حالىقتاردىڭ ەتنوگەنەزىندە ماڭىزدى رول اتقاردى. كەيىننەن باسقا دا تۇركى-موڭغول تايپالارى سيياقتى شىڭغىس حان قۇرغان مەملەكەتتىڭ قۇرامىنا كىردى, جوشى ەۋلەتى بيلەگەن التىن وردا مەملەكەتىندە ۇلكەن رول اتقاردى. ەتنوتاريحى ەتنوتاريحي جاغىنان ورتا جۇزدىڭ قالىپتاسۋى ورتا غاسىرداغى قىپشاق ەتنومەدەني ورتاسىمەن, اق وردا, وزبەك ۇلىسى رۋ-تايپالارىمەن بايلانىستى. ونىڭ قالىپتاسۋىنا XV – XVI غاسىرلاردا' پايدا بولغانگەوگرافييالىق جەنە ەتنوساياسي فاكتورلار نەگىز بولدى. ياغني, التىن وردانىڭ, ونىڭ شىغىسىنداغى اۆتونييالىق قۇرىلىم اق وردانىڭ ىدىراۋى, جاڭادان قۇرىلغان تەۋەلسىز ۇلىستاردىڭ (وزبەك, قازاق, نوغاي, ت.ب.) وزارا سوغىستارى وزارا جاقىن, تۋىسقان رۋلاردى بىرىكتىرۋگە مەجبۇر ەتتى. قازاق حاندىغىنىڭ نىغايوى مەن حالىقتىڭ توپتاسۋىندا ورتا جۇز تايپالارى ەلەۋلى قىزمەت اتقاردى. XVI – XVII غاسىرلاردا قاسىم حان, اقنازار, تەۋەكەل, ەسىم حان, تەۋكە حان تۇسىندا قازاق حاندىغىنىڭ اۋماغى كۇرت كەڭەيىپ, بىر-بىرىنە جاقىن تايپالار بىرىگىپ, اۋماقتىق-ەكىمشىلىك بولىك بولىپ قالىپتاستى (جۇز). ۇش جۇزدىڭ قالىپتاسۋى جاۋگەرشىلىك ۋاقىتتا, سىرتقى جاۋغا قارسى ەسكەر توپتاستىرۋدا شەشۋشى رول اتقاردى. XVIII غاسىردا قازاقتارغا قارسى جوڭغار حاندىغىنىڭ اگرەسسيياسى كۇشەيىپ ( جوڭغار شاپقىنشىلىغى), قازاق تايپالارىنىڭ باتىسقا قاراي ىغىسۋىنا, كوشۋىنە ەكەپ سوقتى. جەكە-جەكە بىتىراي قونىستانغان ولار جوڭغارلاردىڭ ۇيىمداسقان تەگەۋرىندى كۇشىنە توتەپ بەرە المادى. ش.ۋەليحانوۆ بۇل جايىندا بىلاي جازادى:“قۇتىرىنغان جوڭغارلار تۇرە قۋغان ورتا جۇز قازاقتارى سامارقاند ماڭىنان بارىپ شىقتى, ولاردىڭ بىرقاتارى كومەك پەن قامقورلىق ىزدەپ, رەسەي شەكاراسىنا جاقىن قونىستاندى”. جوڭغار شاپقىنشىلىغىنا قارسى حالىقتى قابانباي, بوگەنباي, جەنىبەك, ت.ب. باتىرلار كوتەرىپ, ولارغا قارسى بىرنەشە رەت سوققى بەردى. سىرتقى جاۋدان قورغانۋ ۇشىن ورتا جۇز تايپالارىنىڭ بىرازى رەسەي بوداندىغىناوتە باستادى. '1734 جىلى 10 ماۋسىمدا سەمەكە حان باستاغان ورتا جۇز رۋلارىنىڭ بىر بولىگى رەسەيدىڭ قول استىنا وز ەركىمەن وتتى. 1740 جىلى تامىزدا ەبىلمەمبەت حان, 1742 جىلى قاراشادا نايمان تايپاسىن بيلەۋشى باراق سۇلتان رەسەي بوداندىغىن قابىلدادى. 1754 جىلى قازاندا قوڭىراتتاردىڭ بىراز بولىگى بوداندىققا كىرگەنىمەن, ولاردىڭ رەسەي قول استىنا وتۋى XIX غاسىردىڭ ورتا تۇسىنا دەيىن سوزىلدى. جوڭغار شاپقىنشىلىغى كەزىندە جان-جاققا بىتىراي كوشۋگە مەجبۇر بولغان ورتا جۇز تايپالارى مەن رۋلارى XVIII غاسىردا وز ورتا جۇز رۋلارىنا ەجەلگى جەرىن قايتارۋ ۇشىن ەسكەري جەنە ديپلوماتييالىق ەدىستەردى قاتار قولداندى. قازاقتاردى ىشتەي ىدىراتۋدى كوزدەگەن رەسەي وكىمەتى 1815 جىلى ورتا جۇزدە ەكىنشى حاندىق قۇرىپ, وغان بوكەي حان بولدى. 1817 جىلى بوكەي حان, 1819 جىلى ۋەلي حان ولگەن سوڭ 1822 جىلى ورىس پاتشاسىنىڭ جارلىغىمەن ورتا جۇزدە حاندىق بيلىك جويىلىپ, 8 سىرتقى دۋانغا بولىندى. “سىبىر قازاقتارى تۋرالى ەرەجە” بويىنشا ەر دۋان 15 – 20 بولىستان, ەر بولىس 10 – 12 اۋىلدان, ەر اۋىل 50 – 70 تۇتىننەن قۇرالدى. ەرەجە بويىنشا بەلگىلەنگەن 8 سىرتقى دۋاننىڭ [قارقارالى, قۇسمۇرىن (1824), اياگوز (1831), اقمولا, امانقاراغاي (1832), باياناۋىل, ۇشبۇلاق (1833), كوكپەكتى (1844)]اشىلۋى جەرگىلىكتى حالىقتىڭ نارازىلىغىن تۋغىزدى. 1824 – 36 جىلدارى سارجان سۇلتان باسقارغان قارقارالى جەنە كوكشەتاۋ وكرۋگتەرىندەگى حالىق بىرنەشە رەت ستيحييالى تۇردە كوتەرىلدى. 1837 جىلى كەنەسارى قاسىمۇلى باستاغان كوتەرىلىس ودان دا اۋقىمدى بولدى. الغاشقىدا وغان اقمولا, قارقارالى, امانقاراغاي, باياناۋىل وكرۋگتەرىنىڭ حالقى قوسىلسا, ۋاقىت وتە كەلە بۇل كوتەرىلىس ۇش جۇزدى قامتىدى. XIX غاسىردىڭ II جارتىسىنداقازاقستانغا ەكىمشىلىك-اۋماقتىق بولىنىس ەنگىزىلدى (1866, 1891 جىلغى رەفورمالار). ورتا جۇز قازاقتارى سەمەي جەنە اقمولا وبلىستارىنىڭ قۇرامىنا ەندى, ولار جەتىسۋ وبلىسى لەپسى ۋъەزدىندە, تورغاي وبلىسى قوستاناي جەنە تورغاي ۋъەزدىندە حالىقتىڭ كوپشىلىك بولىگىن قۇرادى. ورتا جۇز تايپالارىنىڭ بىراز توپتارى تورغاي, سىردارييا وبلىستارىنىڭ كەيبىر ۋъەزدىن دە قونىستانغان. ورتا جۇز قازاقتارى ەنگەن ەكى وبلىستا 130 بولىس, 1048 ستارشىن, 183668 شاڭىراق بولغان. 1889 جىلغى ساناق بويىنشا, سەمەي وبلىسىندا – 519887, اقمولا وبلىسىندا-466364 ادام تۇرغان. 1897 جىلغى ساناق بويىنشا, حالىق سانى كوبەيىپ, مۇندا بارلىغى 1267198 قازاق تۇرغان. تايپالارى ارغىن — مەكەندەگەن اۋماقتارى:تورغاي ۇستىرتىنەن شىڭغىس تاۋلارىنا دەيىن, بالقاش كولىنىڭ شىغىسى مەن سولتۇستىك-باتىسى. اتا قونىسى پاۆلودار, اقمولا, قاراغاندى, شىغىس قازاقستان, جەنە قوستاناي وبلىستارىندا. ۇرانى - "اقجول". كەرەي — ۇرانى - "اكجول كاراكوجا". قوڭىرات — مەكەندەگەن اۋماقتارى: وڭتۇستىك قازاقستان, سىردارييانىڭ ورتاڭغى اغىسىنىڭ وڭتۇستىك جاغالاۋى, شىمكەنت, پەرۆوسك, تاشكەنت ويازدارى. ۇرانى - "الاتاۋ". قىپشاق — ۇرانى — ويباس". نايمان — ۇرانى - "قاپتاغاي!" ۋاق — مەكەندەگەن اۋماقتارى: سولتۇستىك قازاقستان وبلىسى. ۇرانى - "جاۋباسار, مۇقامال". دەرەككوز: ۋيكيپەدييادان الىنغان ماقالانىڭ اۆتورى: Admin tumalas.kz