تومەندە ٴداستۇرلى ۇلتتىق سالت - ساناداعى تۋىلعان اي مەن مۇشەل جونىندەگى ايتىلىمعا ۇشتاستىرىپ، ٴار ايداعى تۋىلعان ادامنىڭ ارتىقشىلىعى مەن كەمشىلىگىن، ۇلكەن ىقتيمالدىق تاعدىرىن، سونداي - اق مۇشەل جونىندەگى تالەيلى جىلدار مەن ۇسىنىستاردى رەتتەيمىز، بۇلاردىڭ بارلىعى حالىق اراسىنداعى تاجىريبەلەردىڭ قورىتىندىسى، تەك پايدالانۋ ماتەريالى عانا، تاعدىردى قالاي دا جەكە ادام تاڭدايدى جانە قۇلشىنا بەلگىلەيدى。
1. قاڭتار (ەسكىشە كالەندار بويىنشا قاڭتار) ارتىقشىلىعى: جاۋاپكەرشىلىك سەزىمى كۇشتى، ەڭبەكشىل، تاباندى، ٴبىر نيەت، ٴبىر تىلەكتە بولىپ، وتباسى مەن باسقالارعا ٴۇن - ٴتۇنسىز بوداۋ بەرۋگە پەيىل. كەمشىلىگى: شەكتەن تىس شارشاپ - شالدىعادى، باس تارتۋدى بىلمەيدى، ۇنەمى قىسىمدى ٴوز ۇستىنە كوتەرەدى، رۋحى وڭاي شيرايدى. تاعدىر: كوبىندە تۇرمىس ٴۇشىن شاپقىلايتىن «جوندەۋشى»، الدىڭعى مەزگىلدە ساتسىزدىكتەر ٴبىرشاما كوپ بولۋى مۇمكىن، ٴبىراق شىڭدالعاننان كەيىن وتباسىنىڭ جاراسىمدىلىعى مەن ىشكى تىنىشتىعىنا قول جەتكىزەدى. مۇشەل جىلىنا سايكەس كەلەدى: ەگەر تىشقان سيىر جىلىنا، سيىر تىشقانعا جولىققان جىلعا جاتاتىن بولسا، وسى تۇردەگى يتەرۋ ارقىلى ٴار ٴتۇرلى مۇشەل جىلىنا سايكەس كەلەدى ( كەيىنگى مۇشەل تالەيى جىلىنا ورتا ەسەپپەن وسى التى ٴتۇرلى زاڭدىلىق بويىنشا ەندىگارى لوگيكانى قايتالامايدى )، وسى جىلى از كۇشپەن كوپ ٴىس تىندىرىپ، ىستەردە وڭاي قامال الادى. ۇسىنىس: ۇيلەسىمدى باس تارتۋدى ۇيرەنىپ، قىسىمدى لايىقتى تومەندەتىپ، شەكتەن تىس بوداۋ بەرۋدەن ساقتانۋ كەرەك.
2. اقپان ايى ارتىقشىلىعى: مىنەزى سىپايى، وپالى، ادامدارعا ادال، ادامدار ارا قايشىلىقتى شەشۋگە شەبەر، ماڭايىنداعىلاردىڭ «ىقتاسىن پورتى»، وتباسى قاتىناسى ادەتتە وتە تاتۋ - ٴتاتتى بولادى. كەمشىلىگى: مىنەزى ٴالسىز، ىسكە جولىققاندا ٴارى - ٴسارى بولادى، وزىندىك كوزقاراسى كەمشىل، شەشۋشى ساتتە شەشىم جاساۋ قيىن. تاعدىر: كوبىندە ىزگى نيەتتى قورعاۋشى بولادى، ادام ومىرىندە ۇلكەن تولقىن بولمايدى، تۇتاس تۇلعاسى تەگىس، مول تۋىستىق سۇيىسپەنشىلىك پەن دوستىق سۇيىسپەنشىلىككە يە بولادى. ۇسىنىس: دەربەس وي جۇگىرتۋ قابىلەتىن ادەيى جەتىلدىرىپ، ىسكە جولىققاندا الدىمەن ٴوزى اقىل كورسەتىپ، ونان سوڭ باسقالاردىڭ پىكىرىنەن پايدالانۋ كەرەك.
3. ناۋرىز ايى ارتىقشىلىعى: ۇمىتكەر، كەڭ پەيىل، سۇلۋلىقتى سەزگىرلىكپەن سەزەدى، تۇرمىستان ٴلاززاتتانۋدى بىلەدى، ارداگەرلەردى ەرتىپ جۇرەدى، شەشۋشى ساتتە جاۋىزدىققا تاپ بولادى. كەمشىلىگى: جان تىنىشتىعىن كۇيتتەۋگە وڭاي بوي ۇرادى، العا ۇمتىلۋ ىنتاسى كەمشىل، جۇمىس ىستەگەندە اندا-ساندا نەمقۇرايدى قارايدى، ساتسىزدىككە توتەپ بەرۋ قابىلەتى ٴبىرشاما ٴالسىز. تاعدىر: تاعدىردىڭ «ەركەسى» دەپ اتالادى، باسىم كوپ ساندىسى ٴومىر بويى ٴساتتى بولادى، تاڭعالارلىق تابىستارعا قول جەتكىزە الماعانىمەن، قاراپايىم تۇرمىستى ٴماندى وتكىزە الادى. ۇسىنىس: وزىڭە شاعىن نىسانا بەلگىلەپ، بەلگىلى تالاپتىلىقتى ساقتاپ، قىسىمعا توتەپ بەرۋ قابىلەتىن جوعارىلاتىپ، راحات ٴۇشىن ورايدان ايىرىلىپ قالۋدان ساقتانۋ كەرەك.
4. ٴساۋىر ارتىقشىلىعى: ەرىك - جىگەرى بەرىك، حاۋىپ - قاتەردەن قورىقپايدى، ساتسىزدىككە ۇشىراعان سايىن ەرلىك كورسەتەدى، قيىنشىلىق قىسپاعىندا تەز ەسەيىپ - ەرجەتەدى، وزگەرۋ قۋاتى كۇشتى. كەمشىلىگى: ادام ٴومىرى بۇراڭ بولادى، وڭاي مازاسىزدانادى، كەيدە تىم توڭمويىن، وڭتۇستىك داۋالعا سوعىلمايدى، بۇراڭ جولعا وڭاي تۇسەدى. تاعدىر: « باستان كەشكەن » ومىرگە جاتادى ، الدىڭعى مەزگىلدەگى ساتسىزدىكتەر تولاستامايدى ، ٴبىراق ٴار رەتكى شىڭدالۋ قۋاتىن ارتتىرادى ، سوڭعى مەزگىلدە قور توپتاۋ ارقىلى قامال الادى. ۇسىنىس: يكەمدى بولۋدى ۇيرەنىپ الۋ، كەدەرگىگە جولىققاندا بەتالىستى دەر كەزىندە رەتتەۋ، ٴبىر مويىن بولىپ ۋاقىتتى ىسىراپ ەتپەۋ، سونىمەن بىرگە كوڭىل كۇيدى ويداعىداي تەڭشەۋ كەرەك.
5. مامىر ايى ارتىقشىلىعى: سۇيىسپەنشىلىگى مول، رومانتيكالى كەلەدى، تۋىستىق سۇيىسپەنشىلىكتى، دوستىق سۇيىسپەنشىلىكتى، ماحابباتتى قاستەرلەيدى، ىشكى ىزگى نيەتتى بەينەلەۋگە شەبەر. كەمشىلىگى: كوڭىل كۇي وڭاي قامالىپ قالادى، كوڭىل كۇي تولقۋى زور، سەزىمدىك جاقتان اقىلدان كوپ، شەشىم جاساعاندا كوڭىل كۇيدىڭ ىقپالىنا وڭاي ۇشىراپ وكىنەدى. تاعدىر: كوبىندە سەزىمدىك بۇعاۋدى ىزدەيتىن «عاشىقتار»، سۇيىسپەنشىلىك جولى ٴبىرشاما بۇراڭ بولۋى مۇمكىن، ٴبىراق ەڭ سوڭىندا جان دۇنيەسىمەن سايكەسەتىن تۋىس - تۋعان، دوس - جاراندارى مەن جۇبايلارىن تابۋعا بولادى. ۇسىنىس: ىسكە جولىققاندا اقىلمەن وي جۇگىرتۋ، كوڭىل كۇي جاعىنان شەشىم جاساماۋ، سەزىم مەن تۇرمىستىڭ قاتىناسىن تەڭگەرۋدى ۇيرەنۋ كەرەك.
6. ماۋسىم ايى ارتىقشىلىعى: تۋراشىل، ىسكەر، باسقالارعا كومەكتەسۋدى قۋانىش سانايدى، ٴبىر مەزەتتىك پايدا - زيانمەن ەسەپتەسپەيدى، قور توپتاۋعا سۇيەنىپ ٴوزىن تۇنشىقتىرۋدى بىلەدى. كەمشىلىگى: مىنەزى جابىرقاۋ، ٴوزىن كورسەتۋگە شەبەر ەمەس، باسقالار وڭاي ەلەۋسىز قالادى، كەيدە شەكتەن تىس بوداۋ بەرۋ سەبەبىنەن باسقالار جاعىنان پايدالانىلادى. تاعدىر: ٴۇن - ٴتۇنسىز ەڭبەكتەنگەن «باقىت جيناۋشى»، بايلىق پەن اتاق - ابىروي ۇساق - تۇيەك قۇلشىنىستار ارقىلى قولعا كەلەدى، سوڭعى مەزگىلدە كاسىپتە تابىسقا جەتىپ، باسقالاردىڭ قۇرمەتىنە بولەنەدى. ۇسىنىس: ٴوز قابىلەتىن لايىقتى ىرىقتىلىقپەن ايگىلەپ، ٴوزىن قورعاۋدى ۇيرەنىپ الۋ، شەكتەن تىس ىزگى نيەتكە بولا پرينسيپتەن ايىرىلماۋ كەرەك.
7. شىلدە ايى ارتىقشىلىعى: قىزىعۋشىلىعى كۇشتى، اڭعارىمپازدىعى كۇشتى، بەلگىسىز ىزدەنۋدى ۇناتادى، لوگيكالىق ويى كۇشتى، زاتتاردىڭ ٴمانىن اشۋعا شەبەر. كەمشىلىگى: تىم شىنايى، وڭاي بۇرعىلانادى، قوعامدىق قارىم - قاتىناستا وقشاۋ قالىپ، شۋلاپ - شۇرقان شەڭبەرىنە ٴسىڭىپ كەتە المايدى، رۋحاني دۇنيە ٴبىرشاما جالعىزسىرايدى. تاعدىر: كوبىندە شىن سىرعا تالپىناتىن «سىرلاۋشى»، عىلمي زەرتتەۋ، عىلىم سياقتى سالالارمەن شۇعىلدانۋعا ۇيلەسەدى، شەبەر سالالاردا ەرەكشە ۇلەس قوسا الادى. ۇسىنىس: كوڭىل كۇيدى كەڭ ۇستاپ، لايىقتى ىمىراعا كەلىپ، ىرىقتى قوعامدىق قارىم - قاتىناستى سىناپ كورىپ، رۋحاني تالپىنىس پەن رەال تۇرمىستى تەڭگەرۋ كەرەك.
8. تامىز ايى ارتىقشىلىعى: ىشكى جان دۇنيەسى جىم - جىرت، يدەياسى تەرەڭ، ىشكە قاراي ىزدەنىس جاساۋعا شەبەر، زاتتاردىڭ ٴمانىن انىق كورە الادى، كوڭىل كۇيى ورنىقتى، سىرتقى دۇنيەنىڭ كەدەرگىسىنە وڭاي ۇشىرامايدى. كەمشىلىگى: تۇيىق مىنەزدى، بەينەلەۋگە شەبەر ەمەس، قوعامدىق قارىم - قاتىناس پەن قىزمەت ورنىندا ورايدان وڭاي ايىرىلادى، كەيدە بۇددا جۇيەسىنەن اسىپ كەتىپ، باسەكە تانىمى كەمشىل بولادى. تاعدىر: «كوڭىل كۇيدى جەتىلدىرۋشىگە» جاتادى، ٴومىر بويى رۋحاني تابىسقا تالپىنادى، اتاق - ابىروي الاڭىندا اعالاپ العا شىعا الماعانىمەن، ىشكى جان دۇنيەسىنىڭ تىنىشتىعى مەن ەلدەن ەرەك بولۋىنا جەتە الادى. ۇسىنىس: بايلانىس جاساۋ شەبەرلىگىن ىرىقتىلىقپەن ۇيرەنىپ، ٴوزىڭدى لايىقتى ايگىلەپ، قىزمەت بارىسىندا ۇيلەسىمدى باسەكە تانىمىن ساقتاپ، ۇيلەسىمدى ورايعا قول جەتكىز.
9. سەنتابر ارتىقشىلىعى: ادامگەرشىلىگى كورنەكتى، قوعامدىق قارىم - قاتىناس قابىلەتى كۇشتى، ادامدارمەن قارىم - قاتىناس جاساۋعا شەبەر، ورتاق يگىلىكتەنۋگە پەيىل، ماڭايىنداعى بايلىقتى وپ - وڭاي بىرىكتىرە الادى. كەمشىلىگى: مىنەزى قيان - كەسكى بولىپ، پىكىر بىرلىگىنە كەلە الماي، باسقالارمەن قاقتىعىسىپ قالادى، كەيدە ادامگەرشىلىككە تىم ٴمان بەرىپ، ٴوز قابىلەتىنىڭ جوعارىلاۋىنا نەمقۇرايدى قارايدى. تاعدىر: ىزگى نيەتتى «قوعامدىق قارىم - قاتىناسشى»، ادامگەرشىلىك وعان كوپتەگەن وراي اكەلەدى، كاسىپ باسقالاردىڭ كۇشىنەن پايدالانىپ تابىسقا جەتەدى. ۇسىنىس: مىنەز - قۇلىقتى جيناپ، تۇرلىشە كوزقاراستاردى قابىلداۋدى ۇيرەنىپ الۋ، سونىمەن بىرگە وزەكتى قابىلەتتى جوعارىلاتۋعا باسا ٴمان بەرىپ، ادام تامىرىنا شەكتەن تىس يەك سۇيەۋدەن ساقتانۋ كەرەك.
10. قازان ايى ارتىقشىلىعى: توزىمدىلىگى كۇشتى، جاعدايدى بۇزۋ قابىلەتى كورنەكتى، قيىنشىلىق الدىندا قامال الۋ ٴتۇيىنىن تابا الادى، بۇرىلىس ورايىن يگەرۋگە شەبەر بولىپ، قازىرگى جاعدايدى وزگەرتەدى. كەمشىلىگى: الدىڭعى مەزگىلدەگى تاسىمال جاعدايى قاراپايىم بولىپ، وڭاي اداسادى، جۇمىس ىستەگەندە اندا - ساندا ۇشقالاقتىققا سالىنادى، تابىسقا جەتۋگە اسىعادى. تاعدىر: كوبىندە چيانكۇندى وزگەرتەتىن «جاعدايدى بۇزۋشىلار»، ورتا جاستان كەيىن ومىردە وڭاي بۇرىلىس بولادى، ورايدى مىقتى يگەرگەندە تاعدىردىڭ كەرى سوققىسىن جۇزەگە اسىرۋعا بولادى. ۇسىنىس: الدىڭعى مەزگىلدە زەيىن قويا تاجىريبە توپتاپ، ىسكە جولىققاندا سابىرلى بولىپ، ۇشقالاقتىقتان ساقتانىپ، سابىرلىلىقپەن كۇتۋ ٴارى شەشۋشى بۇرىلىس ورايىن يگەرۋ كەرەك.
11. قىس ايى (ەسكىشە كالەندار بويىنشا قاراشا) ارتىقشىلىعى: ويى سەرگەك، زەرەك، اتاق-ابىرويعا، پايدا-زيانعا نەمقۇرايدى قارايدى، رۋحاني جاقتاعى قاناعاتتانۋعا ٴتىپتى دە بوي ۇرادى، يدەياسى تەرەڭ. كەمشىلىگى: مىنەزى كۇيگەلەك، الدىڭعى جارىم ومىرىندە قۇلشىنۋدان ناتيجە شىقپايدى، وڭاي تورىعادى، ونىڭ ۇستىنە سالت - ساناداعى كۇردەلى ادامدار ارا قاتىناستى ٴبىر جايلى ەتۋگە شەبەر بولمايدى. تاعدىر: «زەرەك ادامعا» ٴتان، الدىڭعى جارىم ومىرىندە شارشاپ - شالدىعىپ، سوڭعى جارىم ومىرىندە بىرتىندەپ جەتىپ كەلەدى، اقىل - پاراساتىنا سۇيەنىپ الاڭسىز تۇرمىس كەشىرىپ، كوڭىلى تولادى. ۇسىنىس: مىنەزدى تەجەپ، الدىڭعى مەزگىلدە كوڭىل كۇيدى ورنىقتىرىپ، نەگىزدىك قوعامدىق قارىم - قاتىناس شەبەرلىگىن ۇيرەنىپ، ٴوزىنىڭ سوڭعى ورايدى ٴتىپتى دە جاقسى يگەرۋىنە دەم بەرۋ كەرەك.
12. قاڭتار (ەسكىشە كالەندار بويىنشا جەلتوقسان) ارتىقشىلىعى: ادامدارمەن تاتۋ-ٴتاتتى، توزىمدىلىگى كۇشتى، جۇمىستى تىڭعىلىقتى ىستەيدى، جاۋاپكەرشىلىك سەزىمى كۇشتى، ارداگەرلەردى وزىنە باۋرايدى، قيىنشىلىققا جولىققاندا ۇنەمى بىرەۋلەر كومەكتەسەدى. كەمشىلىگى: تىم كەرباقپا، وزىنە سەنىمى كەمشىل، كەيدە اشىق - جارقىن بولىپ، تۋىس - تۋعان، دوس - جاراندارىنىڭ سوزبۇيدالىققا سالۋىنا وڭاي ۇشىرايدى، بايلىقتىڭ توپتالۋى قيىن. تاعدىر: ورتاق يگىلىكتەنۋگە پەيىل «ۇلەس قوسۋشى»، ومىرىندە تار جول، تايعاق كەشۋلەر بولعانىمەن، باقىت جۇلدىزى جار بولىپ، ٴومىرىنىڭ سوڭعى كەزىندە باسقالاردىڭ العىسىنا بولەنىپ، الاڭسىز تۇرمىس كەشىرەدى. ۇسىنىس: سەنىمدى جەتىلدىرىپ، جاڭا زاتتاردى سىناپ كورۋ، قازىنا جاعىندا جاقسى جوسپار جاساپ، باسقالاردىڭ ٴوز بايلىعىن شەكتەن تىس سارىپ ەتۋىنەن ساقتانۋ كەرەك.
توربىمىزداغى ماتەريال-دەرەكتەر سۇرانۋ ارقىلى جيناقتالغان ،تەك كوپشىلىكتىڭ پايدالانۋىنا غانا ارنالادى