تاريح غىلىمىنداغى حالقىمىزدىڭ شىغۋ تەگىن, تارالۋىن باياندايتىن تارماغى. شەجىرە قازاق, تۇرىكمەن, قىرغىز, موڭغول جانە ت.ب. حالىقتار اراسىندا اۋىزشا ساقتالغان. بۇل حالىقتاردىڭ كونە تاريحى جونىندە ايتىلاتىن ماغلۇماتتار “شەجىرە”, “تايرا”, “تاريح”, “سەەدجەر” ت.ب. بولىپ ار تۇرلى ايتىلغانىمەن “ساقتاۋ” دەگەن ماغىنانى, ال سەميت-اراب تىلدەرىندە “اغاشتىڭ بۇتاغى” دەگەن ۇغىمدى بىلدىرەدى. ياغني, ارابتار شەجىرەنى اتا ساناۋمەن تىكەلەي بايلانىستىرسا, تۇركىلەر كونەنى ەستە ساقتاۋ – تاريحتى ايتۋمەن, تاريخپەن بىر دەپ تۇسىندىرەدى.
دەمەك, شەجىرە بىزدىڭ اتالارىمىز ۇشىن تاريح قىزمەتىن اتقارغان. شەجىرەشىلدىك كوشپەلى قوغام تۋغىزغان قاجەتتىلىك جانە كوشپەلىلەردىڭ ادەت-غۇرىپ, سالت-ساناسىنىڭ نەگىزىندە تۋغان. ول حالىقتىڭ زتنيك. قۇرىلىمىن انىقتاۋغا, تۇتاستىغىن كورسەتۋگە مۇمكىندىك بەرەتىن تول تاريحىمىزدىڭ نۇسقاسى, ۇلتتىق رۋحاني مادەنيەتتىڭ قۇرامداس بىر بولىگى.
ەل اراسىندا وتكەن ومىر تاريخىن وتە جاقسى بىلگەن “شەجىرە ادامدار” بولغان. ولار قازاقتىڭ اتا-بابادان كەلە جاتقان سالت-داستۇرىن, زاڭدارىن, ادەت-غۇرپىن, اي-كۇن ەسەپتەرىن جاقسى بىلگەن, كوشپەلىلەردىڭ دۇنيەتانىمىن جەتە تۇسىنگەن, نەبىر اڭىز-اپسانا, جىرلاردى جادىندا ساقتاغان. ەگەر قازاق مادەنيەتى بىرتۇتاس دەيتىن بولساق, وندا شەجىرەنى دە وسىلاي قاراستىرۋىمىز كەرەك. ياغني, شەجىرەنىڭ ىشىندە اڭىز بەن شىندىق تا, ەرتەگى مەن اپسانا دا, ونەر مەن غىلىم دا بار, ال داستۇرلى قازاق مادەنيەتىنەن وسىلاردىڭ بىرەۋىن جەكە دارا بولىپ الىپ قاراستىرۋ مۇمكىن ەمەس. زتنوس جانە قوغام, مەملەكەت ەسەبىندە قازاقتار وز باستاۋىن الاشا خاننان الادى.
تۇركىلەردىڭ قارا شاڭىراغىنا يە بولىپ قالغان قازاق ەلى ۇشىن دە, وزگە تۇركى-موڭغول ەلدەرى ۇشىن دە الاشا خانغا بايلانىستى ايتىلاتىن شەجىرەلەردىڭ ورنى بولەك. و'ز مەملەكەتتىگىن, ەلدىگىن تانىغىسى كەلگەن خالىقتاردىڭ تۇركى-موڭغول, قازاق ىشىندە ساقتالغان الاشا خان جونىندەگى اڭىزدارغا جۇگىنەرى داۋسىز. كەيىنگى ورتا غاسىرلار تاريخي وقيغالارىن باياندايتىن ق. ش. جالپى تۇركى-موڭغول شەجىرە داستۇرىنىڭ جالغاسى رەتىندە قاراستىرىلادى.
ونىڭ ناقتى دالەلىن ورتاغاسىرلىق راشيد اد-دين, ابىلغازى باھادۇر, و'تەمىس قاجى ەڭبەكتەرىنەن كورۋگە بولادى.
دالالىق تۇركى-موڭغول تايپالارىندا ەرتە كەزدەن بەرى شەجىرەنى, تاريخي دەرەكتەردى خاتقا تۇسىرۋ داستۇرى بولغان. مىس., باھادۇر “مەن پاقىردىڭ الدىندا يران مەن تۇراندا وتكەن شىڭغىس ۇرپاقتارىنىڭ تاريخى جازىلغان ون سەگىز بايلام ەڭبەك جاتىر” دەۋى وسىغان ايغاق.
15 – 17 غ-لاردا دۇنيەگە كەلگەن و'تەمىس قاجىنىڭ “شىڭغىس نامەسى”, خافيز تانىشتىڭ “شاراف-نامە-يشاخيي”, باھادۇردىڭ“تۇرىك شەجىرەسى” شىغارمالارى وتكەن تاريخىمىزدىڭ ەلەۋلى وقيغالارىنا توقتالىپ, ايشىقتى كەزەڭدەرىن دە تىس قالدىرماغان. 15 – 16 غ-لارغا قاتىستى دەرەكتەردىڭ مول جيناغى م.ح. دۋلاتتىڭ “تاريح-ي راشيدي” شىغارماسى بولىپ تابىلادى.
ەكى بولىمنەن تۇراتىن بۇل شىغارما موغولستانمەن قاشقارييانى مەكەندەگەن شاغاتاي تۇقىمىنان تاراغان خانداردىڭ ساياسي تاريخى, دۋلات تايپاسى جانە ونىڭ شىغىس تۇركىستاندا بيلىك قۇرۋى, موغولداردىڭ تاريخىنا قاتىستى بىرنەشە دەرەك كەلتىرەدى.
سونىڭ بىرى كەرەي مەن جانىبەكتىڭ سوڭىنا ەرگەن جۇرتىمەن موغولستانغا قونىس اۋدارغانىن جانە قازاق اتاۋىن وزگە جۇرت بەرگەندىگىن جازادى.
قازاق ەلىنىڭ تاريخىن تولىقتىرا تۇسەتىن كەلەسى بىر دەرەك ماخمۋد ابدوللاح بەن ۋاليدىڭ “زۋبدات ال-اسرارى”.
ول قازاقتاردىڭ ورتا غاسىرلارداغى كورشى ەلدەرمەن ساياسي قارىم-قاتىناسىنىڭ وقيغالارىنا تولى. دەگەنمەن, خالىقتىڭ تول تاريخى شەجىرە مۇراسىندا. كونە زاماننان بەرى كوشپەلى تۇرمىس قۇرىپ, اۋىز ادەبيەتىمەن ومىر سۇرگەن قازاق تاريخىن زەرتتەۋشى غالىمدار نەگىزگى دەرەك كوزىن شەجىرەدەن تابادى.
ەل اراسىندا ايتىلىپ كەلگەن تاريخي وقيغالار 19 غ-دىڭ سوڭىندا قاغازغا تۇسىرىلىپ, جينالا باستادى. خالىقتىڭ وتكەن تاريخىن بايانداغان “تۇرىك, قىرغىز-قازاق ھام حاندار شەجىرەسى” دەگەن شەجىرە كىتابىنىڭ كىرىسپەسىندە ش.قۇدايبەردىۇلى ەل ىشىنەن ەستىگەن-بىلگەنىنەن باسقا, كونە زامانداغى تۇرىك, اراب, پارسى, قىتاي جازبالارى مەن ورىسشا كىتاپتاردى وقىغانى جايلى جازادى.
شەجىرە 1911 ج. ورىنبور قالاسىندا باسىلىپ شىقتى. بۇل شەجىرە تۋراسىندا ا.بوكەيخان: “مۇنان بۇرىن قازاق شەجىرەسى قازاق تىلىندە كىتاپ بولىپ باسىلغان جوق. شاكەرىمنىڭ بۇل كىتابى – قازاق شەجىرەسىنىڭ تۇڭغىشى; قازاق شەجىرەسىن بىلمەك بولغان اغا-ىنى ىزدەگەندى وسى كىتاپتان تاباسىڭ. ەندى مۇنان بىلاي قازاق شەجىرەسىن جازباق بولغان كىسى شاكەرىم كىتابىن ابدەن بىلمەي قادام باسپا” – دەيدى.
خالىق اۋىز ادەبيەتىن جيناۋدا ماشھۇر جۇسىپ كوپەەۈتىڭ دە ەڭبەگى زور. ونىڭ قولجازبالارىندا كوپ شەجىرە جازىلغان. كوپەەۈ: “بىزدىڭ بۇل قازاقتا تاسقا تاڭبا باسقانداي انىق شەجىرە جوق... ەستىگەنىن ۇمىتپايتۇغىن, قۇلاغىنىڭ تەسىگى بار, كەۋدەسىنىڭ ەسىگى بار, ۇقپا قۇلاق جاندار بولغان.
سونداي جانداردىڭ ايتۋىمەن كەۋدەسى خات, ەستىگەن كورگەنى جاد بولغان قارييالار كەيىنگىگە اۋىزدان-اۋىز الىپ ايتۋمەن ۇلگى-وسيەت قالدىرغان” – دەپ خالىق مۇراسىنىڭ اۋىزشا ساقتالىپ كەلگەنىن ەسكەرتەدى.
كوپەەۈتىڭ شەجىرەسىندە قازاق تاريخىنىڭ ەلەۋلى كەزەڭدەرىندەگى تاريخي وقيغالارغا بايلانىستى ساقتالغان اڭىز, اڭگىمە, ماقال ۇلگىلەرى كوپ. الايدا, كوپەەۈتىڭ كوپ دۇنيەلەرى الى قولجازبا كۇيىندە, ولار غىل. تۇرغىدا زەرتتەلىپ, جيناقتالماغان.
ول تەك 2003 ج-دان باستاپ قانا قولغا الىنا باستادى.
جارىق كورگەن قۇندى شەجىرەلەردىڭ بىرى – قۇربانغالي حاليدتىڭ “تاۋاريح حامساسى”. شاغاتاي تىلىندە جازىلغان بۇل تۋىندىدا قازاق ەلىنىڭ تاريحى, ادەت-غۇرپى, “قازاق” زتنونيمىنىڭ شىغۋ تاريحى, رۋلار جونىندە تىڭ دەرەكتەر كەزدەسەدى. اسىرەسە, قازاقتىڭ قىرغىز اتالۋى تۋرالى جەرلەردىڭ بىز ۇشىن مانى زور.
قازاقتىڭ تول دەرەكتەرىنەن باسقا قىرغىز شەجىرە ەڭبەكتەرىنەن دە قازاق تاريخىنا قاتىستى باياندالاتىن وقيغالار كەزدەسەدى.
مىس., “تاريح, تۇپكى اتالار” دەپ اتالاتىن 1920 ج. جارىق كورگەن توغولوق مولدانىڭ شەجىرەسىندە ەسىركەمەش ۇرپاغى تۇگەلبايدىڭ اۋليە اتادا ەر ەسىم خاننىڭ ەلىنە ارالاسىپ, قوسىلىپ كەتكەنى جونىندە جازىلغان اڭگىمە بار.
شەجىرەلەر قازاقتا, موڭغولدا, التى الاشتا خاندار شەجىرەسى بولىپ باستالادى. مۇسىلمان دىنىنىڭ اسەرىمەن جازىلغان شەجىرەلەر دە بار.
قازان توڭكەرىسىنە دەيىنگى كەزەڭدەگى كوپتەگەن رەسەيلىك زەرتتەۋشىلەر شەجىرەنى, تاريحتى تەرەڭ تۇسىنبەك تۇگىل قازاق, قىرغىز ەلدەرىنە بىر زتنوس رەتىندە قاراغان.
تەك ا.ي. لەۈشيننەن باستاپ قانا ورىستار قازاق پەن قىرغىز وز الدارىنا جەكە-جەكە زتنوس ەكەنىن ايتادى. ق. ش-ن زەرتتەۋگە رەسەيلىك غالىمداردان ن.ا. اريستوۈ, پ.ي. رىچكوۈ, ا.ي. تەۈكەلەۈ, غ.ە. غرۋمم-غرجيمايلو, ۈ.ي. دالب, ۈ.ۈ. بارتولبد, ت.ب. كوپ ۇلەس قوستى. 19 غ. مەن 20 غ-دىڭ باسىندا ق. ش-ن جاساۋغا ش.ۋاليخانوۈ, ا.قۇنانباەۈ, م.سەرالين, م.تىنىشباەۈ, ن.ناۋشاباەۈ, ت.ب. كوپ ەڭبەك سىڭىردى.
كەڭەس زامانىندا شەجىرە ەسكىنىڭ قالدىغى ەسەبىندە تانىلدى, ونىڭ دامۋىنا توسقاۋىل قويىلدى. الايدا, غاسىرلار بويى قالىپتاسقان شەجىرەشىلىك داستۇردى ح.ارغىنباەۈ, س.تولىبەكوۈ, س.مۇقانوۈ, ۈ.ۈوستروۈ, م.مۇقانوۈ, ت.ب. غالىمدار جالغاستىردى.
19 غ-دىڭ سوڭىندا قازاق شەجىرەشىلەرى بىرنەشە باغىتتى ۇستاندى جانە ەل اۋزىندا ساقتالغان, نە خاتقا تۇسكەن مۇرالاردى وڭدەپ بىر ىزگە تۇسىردى. قۇدايبەردىۇلى باتىستىق زەرتتەۋشىلەرگە باغىت ۇستانسا, خاليد شىغىسقا ەلىكتەدى. كوپەەۈ قازاق اۋىز ادەبيەتىنە سۇيەندى.
“م.ج. كوپەەۈ شەجىرەسىنىڭ وزگە شەجىرەلەردەن وزگەشەلىگى, ول اربىر اتالاردى بايانداغاندا, سول اتالاردىڭ تۇسىندا بولغان وقيغالار تۋرالى ەل اۋزىندا قالغان ەرتەگى-اڭىزداردى قوسا ايتادى” دەپ جازادى س.مۇقانوۈ. بۇل جولدى جالغاستىرۋ تەرەڭ بىلىمدى, تىلدى, ونەردى, ادەبيەتتى, ەۋر. گۋمانيتارلىق غىلىمداردا قاراستىرىلىپ جۇرگەن غىل.-زەرت. ادىستەرىن, ەۋراز. دۇنيەتانىمدى قاجەت ەتەدى.
شەجىرەمەن جۇمىس ىستەۋدىڭ باستى قيىندىغى – بىرنەشە داۋىردىڭ تاريخى بىر-بىرىمەن استاسىپ جاتاتىندىغىندا. مىس., 15 – 17 غ. تاريخى كوپەەۈ شەجىرەسىندە تىكەلەي خاندارغا قاتىستى سيپاتتالادى. ال, شىن مانىندە ول جەردە اڭگىمە قازاق خاندىغىنىڭ 15 – 17 غ. تاريخى تۋرالى دا بولىپ وتىر. سول سيياقتى قۇدايبەردىۇلى شەجىرەسىندە قازاق مەملەكەتىنىڭ تاريخى مەن قۇرىلىمى جونىندەگى مالىمەتتەر غىل. تۇرغىدان تۇسىندىرۋدى قاجەت ەتەدى. ق. ش-نەن كىسىنىڭ تەگى, اتا قونىسى, قاۋىمغا قوسقان ۇلەسى, وتان قورغاۋداغى ورنى, مەنشىگى, ادامي قۇقىغى بايقالادى. رۋ, باۋ, سان, تايپا, تۇقىم, تەك, ارىس, جۇز, جۇرت, ەل, وتان سيياقتى خالىقتىڭ تاريخىن كورسەتەتىن ماغلۇماتتار – شەجىرەنىڭ نەگىزگى ولشەمدەرى, تۇتاس زتنوس, خالىق تاريخىنىڭ سىرىن اشۋغا بىردەن-بىر قاجەت دەرەكتەر.
قازاق خالقىنىڭ اتا شەجىرەسى ەرتە كەزدەن ساقتالغان. وغان “جەتى اتاسىن بىلمەگەن جەتەسىز”, “جەتى اتاسىن بىلگەن ەر – جەتى رۋلى ەلدىڭ قامىن جەر, جالغىز وزىن بىلگەن ۇل – قۇلاغى مەن جاغىن جەر” دەگەن اتالى سوزدەر دالەل بولا الادى.
جەتى اتا – قازاق خالقىنىڭ داستۇرلى سالت-ساناسىنداغى اركىمنىڭ اتا جاغىنان تەگىن تاراتۋدىڭ ناقتىلى جۇيەسى. قازاق بالاسى وزىنەن باستاپ اكەسى, اتاسى, باباسى, ت.ب. جەتى اتاسىنىڭ ناقتى ەسىمدەرىن كىشكەنتايىنان جاتتاپ وسەدى.
ار ۇرپاقتى شارتتى تۇردە 25 جاستان ەسەپتەسەك, ول 175 جىلدى قامتيدى. سويتىپ, ادامنىڭ جەكە باسىنىڭ تاغدىرى ارقىلى, اتا تەگىنىڭ تەرەڭ تامىرلارىنان ماغلۇمات بەرەدى. شەجىرە زەرتتەۋشىلەر: تۋىستاس نەمەسە كورشىلەس بىرنەشە وتباسى بىر قونىستا وتىرسا – اۋىل, اۋىلداس, كورشى; ىرگەسى الشاقتاۋ بولسا – جەرلەس. جەتى اتادان قۇرالغاندار (بىر اتانىڭ كىندىگىنەن تاراغاندار) – قانداس; بىر اتا 13 اتادان اسسا – رۋ; بىرنەشە رۋ قانداستىقپەن, نە ورتاق مۇددەمەن بىرىكسە – تايپا; وزارا قوغامداسىپ, جۇز بولىپ قاۋىمداسقان تايپالار بىرىكسە – خالىق نەمەسە ەل, ونىڭ ىشىندە وزگە ۇلت, ۇلىستارمەن ساياسي تەڭدىگى بولسا – ۇلىس, دەربەس شەكارا, ساياسي-زكون. تاۋەلسىزدىككە قولى جەتسە – مەملەكەت, تىلى مەن داستۇرى, مادەنيەتى, جەرى, الەۋم. رۋخ, جىگەرى, زتن. ەرەكشەلىگى ورتاقتاسىپ, دارالانسا – ۇلت بولادى دەگەن تۇجىرىمغا توقتاغان. سول سيياقتى “جەتى اتا”, “اتا-بابالار”, “نەمەرە اغايىن”, “جاماغايىن”, “قالىس اغايىن” دەگەن اتاۋلاردىڭ دا ناقتى انىقتاماسى بار.
جەتى اتا: اكە, اتا, از اتا (بۇل ۇشەۋى اتالار), بابا, تەكتىك, توركىن, تۇقييان (بۇل تورتەۋى بابالار). وسى جەتەۋى بىرىگىپ “اتا-بابالار” اتالادى.
ال 3 اغايىن, 15 ۇرپاق بىلايشا جىكتەلەدى: ا) نەمەرە اغايىن: بالا, نەمەرە, شوبەرە, شوپشەك, وبەرە; ا) جاماغايىن: تۋاجات, جۇرەجات, جەكجات, جۇراغات, جاماغات; ب) قالىس اغايىن: وركەن, اۋلەت, زاۋزات, جاران, قالىس. 15 بۋىندى بۇلايشا بولۋ قازاقتاردىڭ وزىن, اتا-باباسىن, وتكەن كۇنىن, بولاشاغىن ومىر بويى قاداغالاپ, انىقتاپ وتىراتىنىن كورسەتەدى.
ق. ش-ندە رۋلار جۇزگە بارىپ تىرەلەدى. جۇز – تاريخي-الەۋم. كاتەگورييا.
ول, بىرىنشىدەن, بايتاق قازاق ساخاراسىندا غاسىرلار بويى قالىپتاسقان كوشپەلى شارۋاشىلىقتىڭ جەر ىڭغايىنا قاراي ورنالاسۋىنا بايلانىستى زكون. مۇقتاجدىقتان تۋغان. اربىر تايپالىق وداق قىس قونىسىن, جاز جايلاۋىن كوشپەلى تىرشىلىكتىڭ وزىندىك ەرەكشەلىگىنە ورايلاستىرغان.
ەكىنشىدەن, ەل, وتان, جەر قورغاۋ مۇددەسىنەن تۋىنداغان.
'ۇشىنشىدەن, جەتى اتاغا دەيىن قان ارالاستىرماي, تۇقىم تازالىغىن ساقتاۋ ارقىلى زتنوستىڭ گەنەتيك. قورىن امان الىپ قالۋغا باغىتتالغان.
سويتىپ, ول بەلگىلى بىر گەوگر. شەڭبەردە, بەلگىلى بىر ورتادا ورتاق خالىقتىق باقىلاۋغا الىنغان. 'ۇش جۇز بولا وتىرىپ, قازاق ەلىنىڭ تاۋەلسىزدىگىن, قازاق جەرىنىڭ تۇتاستىغىن قورغاغان.
ورتاق تىل, دىل, اتامەكەن خالىقتىڭ بىرلىگىنە, مۇددە بىرلىگىنە قىزمەت ەتكەن.
ق. ش-ندەگى اڭىزدار جەكە تۇلغانى قاسيەتتى, كيەلى ەتىپ كورسەتەدى.
بۇل ق. ش-نىڭ تەك تاريخي دەرەك قانا ەمەس, سونىمەن قاتار وسكەلەڭ ۇرپاقتى ۇلتىن ۇلىقتاۋ ۇشىن تاربيەلىك مانى بولغاندىغىن دا اڭغارتادى.
[1] شەجىرە - بۇل خالقىمىزدىڭ اتا تەگىنىڭ تارالۋىن, شىغۋ تەگىن دالەلدەيتىن ماڭىزدى اقيقاتتىق جول. قازىر قازاق شەجىرەسىن بىلەتىن ادامدار وتە از, اسىرەسە مىنا بىز جاستارمىز. سوندىقتان, مەن تومەندە كورسەتىلگەندەي قازاق شەجىرەلەرىن كورسەتىپ وتىرمىن.
دوستار, اردايىم قازاق شەجىرەمىزدى بىلىپ, جەتى اتالارىمىزدى ۇمىتپايىق. دەرەككوز: ۋيكيپەدييادان الىنغان
ماقالانىڭ اۈتورى: Admin tumalas.kz
توربىمىزداغى ماتەريال-دەرەكتەر سۇرانۋ ارقىلى جيناقتالغان ،تەك كوپشىلىكتىڭ پايدالانۋىنا غانا ارنالادى